Faşizm geri dönerken üniforma giymez, gamalı haç taşımaz. Manşetlerle, öfkeyle ve basit sloganlarla gelir. İngiltere bugün bu işaretlerin birçoğunu gösteriyor. Ama halen geri dönülebilecek bir noktada.
Mussolini İtalya'sında büyüyen İtalyan yazar Umberto Eco, 1995'te yayımladığı "Ur-Faşizm"
(Ebedi Faşizm) adlı denemesinde faşizmin 14 ortak özelliğini sıraladı. Eco'ya göre faşizmin etrafında kümelenmesi için bunlardan
tek birinin bulunması
bile yeterlidir.
Bu yazı, İngiltere'de son yıllarda öne çıkan manşetlerin, ekonomik sıkıntıların ve siyasi dilin Eco'nun listesiyle nerede örtüştüğüne bakıyor. Amaç kimseyi
"faşist" ilan etmek
değil. Amaç, tehlike işaretlerini erken görmek ve rakamlarla konuşmak.
Manşetler ve gerçek rakamlar
Rotherham, Rochdale ve Telford'daki çete istismarı skandalları gerçektir. Casey raporu (Haziran 2025), üç polis bölgesinde şüpheliler arasında Pakistan kökenli
erkeklerin fazla temsil edildiğini ama ulusal vakaların
üçte ikisinde failin etnik kökeninin
hiç kaydedilmediğini ortaya koydu.
Genel tablo ise farklı: çocuk istismarı davalarında etnik kökeni kayıtlı
sanıkların yaklaşık yüzde 89'u beyaz ve istismarın yaklaşık yüzde 90'ında fail
çocuğun tanıdığı biri. Belirli bir suç türündeki gerçek bir sorunun "çocuklarımızı yabancılar taciz ediyor" genellemesine dönüşmesi, rakamların değil manşetlerin eseridir.
Öfke
nereye yönlendirildi?
İngiltere'nin sorunları
gerçek: pahalı
enerji, ödenemeyen
kiralar, yerinde
sayan maaşlar. Ama bu sorunların kaynağı
yanlış adreste aranıyor.
1980'ler: Yabancılar yokken de suç arttı
Thatcher döneminde kömür madenleri, çelik fabrikaları, tersaneler ve limanlar kapandı. Sheffield çeliğini, Liverpool limanını,
Güney Galler ve Kuzey İngiltere
maden kasabalarını kaybetti.
Derby Üniversitesi'nin araştırmasına göre iş kaybının en yüksek olduğu bölgelerde
polis uyarısı alan genç sayısı en az etkilenen bölgelerden yüzde 21 daha fazlaydı.
Araştırmacılar, işsizlikteki artışın bu suçların yarısını açıkladığını buldu.
O yıllarda bu kasabalarda suç işleyenlerin neredeyse tamamı yerli halktı. Kimse "Sheffield'da hırsızlık arttı, demek ki Sheffieldlılar doğuştan suçlu" demedi. Herkes sebebin işsizlik ve umutsuzluk olduğunu biliyordu. Bugün aynı mantık neden göçmenlere uygulanmıyor?
Brexit,
Covid ve
fatura şoku
Enerji: Ekim 2021'de tipik bir hanenin enerji tavan fiyatı yıllık yaklaşık 1.277 sterlindi. Ekim 2022 için açıklanan tavan fiyat 3.549 sterline, yani neredeyse üç katına çıktı; hükümet desteğiyle haneler 2.500 sterlin ödedi. Bugün tavan fiyat 1.723 sterlin ve fatura hâlâ 2021 başına göre yaklaşık yüzde 50 daha yüksek. Bu artışın nedeni Ukrayna savaşı ve toptan gaz fiyatları, göçmenler değil.
Kiralar: İngiltere'de ortalama aylık kira Eylül 2026'da 1.466 sterline ulaştı. Kira artışı Londra'da Kasım 2024'te yıllık yüzde 11,5 ile zirve yaptı. Özel sektör maaş artışı ise yüzde 2,9 ile 2020'den bu yana en düşük seviyede.
Brexit: Bütçe Sorumluluk Ofisi (OBR), Brexit'in uzun
vadede verimliliği yaklaşık yüzde 4 düşüreceğini tahmin
ediyor. "Kontrolü geri alacağız" sözü,
ironik bir şekilde
net göçün rekor seviyelere çıktığı bir dönemle
sonuçlandı.
Özelleştirme: Su, enerji
ve demiryolu şirketleri yıllarca hissedarlara temettü
dağıtırken altyapıya yeterince yatırım yapmadı. Thames Water'ın borcu ve nehirlere akıtılan
kanalizasyon bunun sembolü oldu. Faturayı
yine hane halkı ödüyor.
Almanya, Fransa ve İngiltere'de yükseliş
Almanya'da AfD, 6 Eylül 2026'da Sachsen-Anhalt'ta yüzde 43,8 oyla ilk kez bir eyalette birinci parti oldu ve ulusal anketlerde yüzde 28 civarında ilk sırada. Fransa'da
RN adayı Marine Le Pen, 2027 seçimine beş ay kala ilk tur anketlerinde yüzde 31–33 ile önde. İngiltere'de bir yılı aşkın süre anketlerde ilk sırada olan Reform UK ise
Andy
Burnham'ın başbakan olmasının ardından yüzde 20'ye geriledi; bu da yükselişin
kaçınılmaz olmadığını gösteriyor. Bu partiler "faşist" nitelemesini
reddediyor ve seçmenlerinin çoğu gerçek
şikayetler yüzünden oy veriyor. Eco'nun
listesi bir etiket
değil, bir uyarı sistemidir.
Tarihten
ders: Susan
Almanya nasıl
yıkıldı?
Naziler özgür bir seçimde hiçbir zaman çoğunluğu kazanmadı. Onları iktidara taşıyan şey,
kriz, "onu kontrol
ederiz" diyen elitler
ve "bana dokunmayan yılan bin yaşasın" diyen bir çoğunluktu.
1. Kriz (1923–1932): 1923'teki
hiperenflasyon birikimleri sildi.
1929 Büyük Buhranı'ndan sonra işsiz sayısı 1932'de
6 milyona yaklaştı.
Halk, Birinci Dünya Savaşı yenilgisinin ve Versay'ın aşağılanmasını hâlâ yaşıyordu.
2. Günah keçisi: Ekonomik çöküşün suçu Yahudilere, komünistlere ve "sırtımızdan bıçaklayan" iç düşmanlara yüklendi. Nazilerin
oyu 1928'de yüzde 2,6 iken Temmuz 1932'de yüzde 37,3'e çıktı.
3. Elitlerin hesabı
(Ocak 1933):
Muhafazakâr politikacılar
ve sanayiciler,
Hitler'i başbakan yapıp
onu kontrol
edebileceklerini sandılar.
Birkaç ay
içinde kontrol
tamamen elden çıktı.
4. Hızlı çözülme
(1933): Reichstag
yangını bahane
edilerek temel
haklar askıya
alındı. Yetki Yasası
ile meclis
kendini feshetti.
Sendikalar kapatıldı,
kitaplar yakıldı,
ilk toplama kampı
Dachau açıldı.
5. Normalleşme (1935–1938): Nürnberg
Yasaları Yahudileri vatandaşlıktan çıkardı. 1938'deki Kristal
Gece'de sinagoglar yakıldı, dükkanlar yağmalandı. Komşuların çoğu perdeleri kapattı.
6. Sonuç (1939–1945): İkinci
Dünya Savaşı'nda
dünya genelinde
70 milyonu
aşkın insan öldü. Altı milyon Yahudi
Holokost'ta katledildi. Milyonlarca Alman da öldü; şehirleri
yıkıldı, ülkeleri 45 yıl ikiye bölündü.
Papaz Martin Niemöller savaştan sonra şunu anlattı: önce komünistleri,
sonra sendikacıları, sonra
Yahudileri götürdüklerinde sesini çıkarmamıştı, çünkü hiçbiri o değildi. Kendi
sırası geldiğinde ise onu savunacak kimse
kalmamıştı.
Almanların çoğu fanatik değildi. Sıradan insanlardı:
işini kaybetmekten korkan, "siyaset beni ilgilendirmez" diyen, komşusu götürülürken "bir
bildikleri vardır" diye düşünen insanlar. Bedeli onlar da, çocukları da, bütün Avrupa da ödedi.
Sonuç
İngiltere bugün
1933 Almanya'sı
değil; mahkemeleri, basını ve
sandığı halen
işliyor. Ama susan bir toplumun nereye varılabileceğini görmek için uzağa bakmaya gerek yok:
Türkiye bunun canlı örneği.
Türkiye: Susan
toplumun bedeli
Türkiye'de insanlar
sustukça sınırlar birer birer aşıldı:
Seçilmiş başkanlar
hapiste. İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem
İmamoğlu 19 Mart 2025'te
gözaltına alındı, 23 Mart'ta tutuklandı ve 13 Kasım
2026 itibarıyla 600 gündür tutuklu. Kendi ifadesine göre 13 ayrı davayla yargılanıyor. Eski HDP Eş Genel Başkanı
Selahattin Demirtaş ise AİHM'in tahliye
kararlarına rağmen 4 Kasım
2016'dan bu yana, yani 10 yıldır hâlâ cezaevinde.
Kayyumlar ve el değiştiren belediyeler. 2024 yerel seçimlerinden bu yana Esenyurt ve Şişli gibi CHP'li, Mardin gibi DEM Partili belediyelere kayyum atandı. Operasyonlar, kayyumlar ve parti değiştiren başkanlarla, seçimde CHP'nin kazandığı İstanbul'da AKP'nin belediye sayısı CHP'yi geçti.
Rakiplere siyasi
yasak. Eylül
2026'da İmamoğlu'na,
daha önce
iki kez
beraat ettiği
bir davada
2 yıl
1 ay
hapis ve
siyasi yasak
verildi.
Bir şakanın
bedeli. Temmuz
2026'da komedyen Deniz Göktaş, YouTube'da milyonlarca kez
izlenen gösterisi
nedeniyle havalimanında
gözaltına alındı
ve tutuklandı; suçlamalar
arasında cumhurbaşkanına
hakaret de
vardı.
Hükümet, bu davaların yolsuzluk ve hukuki süreçlerle ilgili olduğunu ve yargının bağımsız olduğunu savunuyor.
Ama sokaktaki vatandaşın gördüğü tablo başka: ünlüler bir yorum ya da bir espri yüzünden
tutuklanırken, sıradan insan
sosyal medyada fikir
yazmaktan korkuyor. Ekonomi kötüleştikçe sistem sertleşiyor; sertleştikçe korku, korktukça sessizlik büyüyor.
Muhalefet sindirildiğinde ve protesto edecek kimse kalmadığında liderler istedikleri gibi hareket eder. Demokrasi bir gecede çökmez;
her susuşla biraz
daha azalır. Bu sessizlik,
farkına varılmadan yeni bir çatışmayı, savaşı ve bölünmeyi her an mümkün kılar. Eco'nun
uyarısı tam olarak buydu: faşizm üniforma giyerek
değil, sessizliğin içinden
gelir.
İnce Memed'den bugüne
Yaşar Kemal'in İnce Memed'inde Çukurova köylüsü cahil bırakılmış, toprağı da emeği de Abdi Ağa gibi feodal ağaların elindedir. Aradan geçen on yıllarda ağaların kılığı değişti; sömürü ise değişmedi, aksine
büyüdü ve güçlendi.
Bu durumda halkı devletin eğitmeyeceği açık. Güç sahipleri de şunu biliyor: uyanan halk hakkını ister. Aydınlanma devletten gelmeyecekse, bizim gibi bağımsız ve özgür bireylerin, sesimiz küçük de olsa çıkarıp devletin
yapmadığını yapması gerekiyor.
Küçük sesler,
büyük kitleler
Türk kökenli Amerikalı yayıncı Hasan Piker, 3 Kasım 2026 ara seçim gecesinde 1,75 milyon saatlik izlenmeyle o gece en çok izlenen bireysel yayıncı oldu. Yayını aynı anda 241.783 kişiye ulaştı; tek bir yayın olarak onu yalnızca NBC News'un seçim yayını geçti.
Bir televizyon kanalı, bir holding
ya da bir parti desteği
olmadan bir bireyin
milyonlara ulaşabildiği bir çağdayız. Bu tür bağımsız alternatifler çoğaldıkça faşizmin nefes alacağı
alan daralar. Ama sesini çıkarma imkanı olanlar da susarsa,
faşizm çok daha hızlı büyür.
Eco özgürlüğün hiç bitmeyen bir görev olduğunu yazmıştı. O görev bugün, üniforma beklemeden konuşmakla başlıyor.
Kaynaklar
Casey raporu,
Avam Kamarası tutanağı (16 Haziran 2025)
Full Fact: Ç
ocuklara yönelik cinsel suçlarda faillerin etnik kökeni
Migration Observatory: Yabancı uyrukluların mahkûmiyet ve
hapis oranları
Derby Üniversitesi: 1980'lerin suç eğilimleri araştırması
ONS: Özel kira ve konut fiyatları
Energ y UK:
Temmuz 2026 fiyat
tavanı brifingi
OSW: AfD'nin Sachsen-Anhalt zaferi
YouGov: Westminster oy niyeti, 8–9 Kasım 2026
Umberto
Eco, "Ur-Fascism",
The New
York Review
of Books, 22
Haziran 1995
Yeniçağ: İmamoğlu'nun 600 günü
Evrensel: Demirtaş 'ın tutukluluğunda 10
yıl
Medyascope: Kay y um atanan ve el
değiştiren belediyeler
bne IntelliNews: Komedyen Deniz Göktaş gözaltına alındı
Streamer Guide: 2026 ara
seçim gecesi ve Hasan Piker
Murat Metin
İngiltere vize danışmanı www.metin.london






